Η υπναγωγία είναι μια αλλόκοτη, μισο-ονειρική κατάσταση που μπορεί να διαρκέσει ακόμη και λιγότερο από ένα λεπτό πριν αποκοιμηθείτε. Είναι εκείνη η στιγμή όπου οι σκέψεις γίνονται ρευστές, ο χρόνος μοιάζει να παραμορφώνεται και αρχίζουν να εμφανίζονται ονειρικές εικόνες συνήθως επηρεασμένες από τις πιο πρόσφατες εμπειρίες μας.

Η ερευνήτρια ονείρων και εφιαλτών Michelle Carr, Ph.D., εξηγεί ότι σε αυτή την κατάσταση ο νους γίνεται πιο «ρευστός» και υπερ-συνειρμικός (hyperassociative). Ο εγκέφαλος δημιουργεί γρήγορες, απρόσμενες και συχνά ανορθόδοξες συνδέσεις ανάμεσα σε ιδέες, έννοιες και μνήμες.

Σε αυτή τη φάση, οι δημιουργικοί άνθρωποι μπορούν να ενώσουν διαφορετικά πλαίσια σκέψης και να οδηγηθούν σε λύσεις βασισμένες στη διαίσθηση. Λύσεις που δύσκολα θα εμφανίζονταν μέσα σε έναν ορθολογικό, γεμάτο notifications, νου.

Στο βιβλίο του 50 Secrets of Magic Craftsmanship, ο Salvador Dalí -ίσως ο πιο διάσημος θαυμαστής της υπναγωγικής κατάστασης- πρότεινε την τεχνική του σύντομου ύπνου σε όλους τους καλλιτέχνες ως εργαλείο επίλυσης προβλημάτων:

«Θα λύσετε μυστικά, στα βάθη του πνεύματός σας, τα περισσότερα από τα λεπτά και περίπλοκα τεχνικά προβλήματα του έργου σας, προβλήματα που, σε κατάσταση πλήρους εγρήγορσης, δεν θα ήσασταν ανθρώπινα ικανοί να επιλύσετε.»

Το hall of fame της υπναγωγίας

(Απεικόνιση του Φραντς Κάφκα στο Kafka, των Robert Crumb και David Z. Mairowitz. «Η γραφή είναι ένας ύπνος βαθύτερος από τον θάνατο. Όπως δεν θα τραβούσε κανείς ένα πτώμα από τον τάφο του, έτσι δεν μπορώ να αποσπαστώ από το γραφείο μου τη νύχτα.»)

Ποιοι άλλοι αξιοποίησαν αυτό το δημιουργικό «παράθυρο» που οδήγησε σε μερικές από τις πιο ριζοσπαστικές ιδέες της ιστορίας;

Ο Salvador Dalí συνήθιζε να αποκοιμιέται σε μια πολυθρόνα το απόγευμα, κρατώντας ένα κουτάλι πάνω από ένα πιάτο. Καθώς βυθιζόταν στην υπναγωγική κατάσταση, το κουτάλι έπεφτε και ο ήχος τον ξυπνούσε. Από αυτό το «κενό» επέστρεφε με παράξενες ιδέες, τις οποίες αξιολογούσε με το ιδιόρρυθμο, καλλιτεχνικό του μυαλό.

Ο Thomas Edison έπαιρνε πολλούς σύντομους ύπνους καθημερινά, κρατώντας μεταλλικές μπάλες στα χέρια του ώστε να τον ξυπνούν όταν έπεφταν στο πάτωμα. Χρησιμοποιούσε αυτούς τους σύντομους ύπνους για να «συλλέγει» στιγμές ιδιοφυΐας.

Η Mary Shelley είχε έναν υπναγωγικό οραματισμό λίγες μέρες αφού ο Λόρδος Βύρων την προκάλεσε να γράψει μια ιστορία φαντασμάτων. Το όραμα; Ένας επιστήμονας που δημιουργεί έναν άνθρωπο από κλεμμένα μέλη σωμάτων, που αργότερα έγινε ο διάσημος Frankenstein.

Ο Edgar Allan Poe περιέγραφε τις φαντασιώσεις που βίωνε «όπου τα όρια του κόσμου της εγρήγορσης συγχωνεύονται με εκείνα του κόσμου των ονείρων». Από εκεί γεννήθηκαν μερικά από τα σημαντικότερα έργα της αμερικανικής λογοτεχνίας.

Ο Franz Kafka, εξαντλημένος από τη δουλειά του στην τράπεζα την ημέρα και τη συγγραφή τη νύχτα, ζούσε σχεδόν μόνιμα σε μια υπναγωγική κατάσταση, κάτι που εξηγεί πολλά για την ατμόσφαιρα των έργων του.

Τι ακριβώς συμβαίνει; (Το επιστημονικό κομμάτι)

Για να ελέγξουν αν το «τεμπέλικο» δημιουργικό hack των Edison και Dalí είχε επιστημονική βάση, ερευνητές στρατολόγησαν 103 άτομα που αποκοιμιούνται εύκολα και τους ανέθεσαν ένα τεστ μαθηματικών. Η ανατροπή; Μερικοί έπρεπε να πάρουν έναν σύντομο ύπνο πριν συνεχίσουν.

Όσοι κοιμήθηκαν ανέφεραν παράξενες εικόνες (χαρακτηριστικό της υπναγωγίας) που δεν σχετίζονταν με το πρόβλημα. Ωστόσο, μετά το διάλειμμα επέστρεψαν στο τεστ με ανανεωμένη συγκέντρωση.

Εκείνοι που κοιμήθηκαν και διακόπηκαν στο πρώτο στάδιο ύπνου ήταν τρεις φορές πιο αποτελεσματικοί στο να βρουν την κρυφή λύση σε σχέση με όσους παρέμειναν ξύπνιοι. Συγκεκριμένα, 20 από τους 24 (83%) που πήραν έναν σύντομο υπνάκο βρήκαν το «κλειδί» της πρόκλησης, σε σύγκριση με 15 από τους 59 (30%) που δεν κοιμήθηκαν.

Το φαινόμενο όμως δεν ίσχυε για όσους μπήκαν σε βαθύτερα στάδια ύπνου. Όπως δήλωσε η ερευνήτρια ύπνου Delphine Oudiette από το Paris Brain Institute: «Τα ευρήματά μας υποδηλώνουν ότι υπάρχει ένα δημιουργικό sweet spot κατά την έναρξη του ύπνου. Είναι ένα μικρό παράθυρο που μπορεί να χαθεί αν ξυπνήσεις πολύ νωρίς ή αν κοιμηθείς πολύ βαθιά.»

Μέρος της εξήγησης βρίσκεται στη μετάβαση των εγκεφαλικών κυμάτων. Στην υπναγωγία περνάμε από τα άλφα κύματα (χαλαρή εγρήγορση) στα θήτα κύματα, τα οποία συνδέονται με βαθιά δημιουργικότητα και επίλυση προβλημάτων. Με άλλα λόγια, ξεπερνάμε το «υπερ-διορθωτικό» φίλτρο του συνειδητού νου.

Πώς να ενεργοποιήσετε την υπναγωγική κατάσταση (ή αλλιώς, πώς να κοιμηθείτε στη δουλειά)

(Ο Τόμας Έντισον παίρνει έναν υπνάκο κάτω από ένα δέντρο. 19 Ιουλίου 1921.)

Κατανοητό, ίσως τα περισσότερα γραφεία δεν είναι έτοιμα για «υποχρεωτική ώρα ύπνου». Μέχρι τότε, δείτε μερικούς τρόπους για να αξιοποιήσετε δημιουργικά την υπναγωγία:

Η μέθοδος Dalí: Κρατήστε χαλαρά ένα αντικείμενο (στυλό, ακουστικά -ιδανικά κάτι που δεν σπάει) ενώ κάθεστε αναπαυτικά. Μόλις αποκοιμηθείτε και πέσει, θα ξυπνήσετε, ίσως με μια ιδέα.

Διαλογισμός πριν τη δημιουργική εργασία: Ο διαλογισμός επιβραδύνει τα εγκεφαλικά κύματα και αυξάνει τη ντοπαμίνη, ενισχύοντας τη φαντασία. Ο γνωστός μουσικός παραγωγός Rick Rubin συστήνει τον διαλογισμό στους καλλιτέχνες με τους οποίους συνεργάζεται, λέγοντας ότι «καθαρίζει τον θόρυβο» και βοηθά στην εστίαση στο ουσιαστικό έργο.

Το ημερολόγιο δίπλα στο κρεβάτι: Ένα σημειωματάριο μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα με το ασυνείδητο, είτε πριν τον ύπνο είτε αμέσως μετά το ξύπνημα. Ο Josh Waitzkin, συγγραφέας του The Art of Learning, χρησιμοποιεί την τεχνική MIQ (Most Important Question) πριν κοιμηθεί, ώστε να οδηγηθεί σε δημιουργική διορατικότητα κατά τη διάρκεια του ύπνου.